Simgesel ödül biriktirme nedir ve nasıl kullanılır ?

Ceren

New member
Örneğin, aynı çevrim içi eğitim platformunda iki kişi düşünelim. İlk kişi, haftalık çalışma çizelgesindeki puanları karşılaştırarak hangi günlerde daha verimli olduğunu anlamaya çalışıyor. İkinci kişi ise eğitim grubunda kazandığı rozet sayesinde diğer katılımcılarla iletişim kuruyor ve yalnız olmadığını hissediyor. Bu iki yaklaşımın biri diğerinden daha üstün değildir. İlki ilerlemeyi ölçmeye, ikincisi ise ilerlemenin sosyal ve duygusal anlamına odaklanmaktadır.

Üstelik tek bir kişi her iki yaklaşımı da aynı anda benimseyebilir. Bir kullanıcı hem istatistiklerini inceleyebilir hem de kazandığı rozetten gurur duyabilir. Dolayısıyla karşılaştırmayı cinsiyetlere sabit özellikler atfetmek yerine, farklı motivasyon türlerini anlamak için kullanmak daha açıklayıcıdır.

5. Bilimsel Araştırmalar: Ödül Sistemi Gerçekten İşe Yarıyor mu?

Simgesel ödül biriktirmenin etkisini değerlendirirken kişisel gözlemler kadar bilimsel araştırmalara da bakmak gerekir. Çünkü bir uygulamanın eğlenceli bulunması, onun uzun vadede davranış değişikliği sağlayacağını tek başına kanıtlamaz.

Deci, Koestner ve Ryan tarafından 1999 yılında Psychological Bulletin dergisinde yayımlanan meta-analiz, dışsal ödüller ile içsel motivasyon arasındaki ilişkiyi inceleyen 128 araştırmayı değerlendirmiştir. Araştırmacılar, beklenen ve belirli bir davranışa bağlı olarak verilen bazı somut ödüllerin, kişiler ödül olmadan seçim yapma özgürlüğüne sahip olduklarında etkinliğe devam etme isteğini azaltabildiğini bildirmiştir. Çalışmada katılım koşuluna bağlı ödüller için etki büyüklüğü -0,40, görevi tamamlamaya bağlı ödüller için -0,36 ve performansa bağlı ödüller için -0,28 olarak raporlanmıştır.

Bunun anlamı, her ödülün motivasyonu düşürdüğü değildir. Sonuçlar ödülün türüne, nasıl sunulduğuna ve kişinin yaptığı işi nasıl yorumladığına bağlıdır. Aynı araştırmada olumlu geri bildirimin içsel motivasyonun bazı ölçümlerini artırdığı da görülmüştür.

Kaynak: Deci, E. L., Koestner, R. ve Ryan, R. M. (1999). A Meta-Analytic Review of Experiments Examining the Effects of Extrinsic Rewards on Intrinsic Motivation. Psychological Bulletin, 125(6), 627–668. https://doi.org/10.1037/0033-2909.125.6.627

Kişinin kendi kendine verdiği ödüller üzerine yapılan araştırmalar da konuyu anlamak açısından önemlidir. Brown ve çalışma arkadaşlarının 2018 tarihli sistematik incelemesi ve meta-analizi, kişilerin hedeflerine ulaştıklarında kendilerini ödüllendirmelerinin davranış değişikliği müdahalelerinde nasıl kullanıldığını değerlendirmiştir. Bu araştırma çizgisi, kişisel ödüllerin yalnızca bir heves olarak görülmemesi, fakat etkilerinin de kullanılan yönteme ve hedef davranışa göre incelenmesi gerektiğini göstermektedir.

Kaynak: Brown, E. M. ve diğerleri (2018). Do Self-Incentives and Self-Rewards Change Behavior? A Systematic Review and Meta-Analysis. Behavior Therapy, 49(1), 113–123. https://doi.org/10.1016/j.beth.2017.09.004

Bir başka önemli çerçeve, Ryan ve Deci'nin öz belirleme kuramıdır. Bu kuram, insan motivasyonunu anlamak için üç temel psikolojik ihtiyaca dikkat çeker: özerklik, yeterlik ve ilişkili olma. Özerklik, kişinin davranışını kendi seçimi olarak hissetmesidir. Yeterlik, bir konuda ilerlediğini ve başarılı olabildiğini görmesidir. İlişkili olma ise başkalarıyla bağ kurma ve kabul görme ihtiyacını ifade eder.

Bu üç ihtiyacı destekleyen bir ödül sistemi, yalnızca puan kazandıran bir mekanizmadan daha işlevsel olabilir. Örneğin, kullanıcının kendi hedefini seçmesi, gelişimini görebilmesi ve isterse ilerlemesini bir grupla paylaşabilmesi, motivasyonu farklı yönlerden destekleyebilir.

Kaynak: Ryan, R. M. ve Deci, E. L. (2020). Intrinsic and Extrinsic Motivation from a Self-Determination Theory Perspective: Definitions, Theory, Practices, and Future Directions. Contemporary Educational Psychology, 61, 101860. https://doi.org/10.1016/j.cedpsych.2020.101860

6. Duygusal ve Toplumsal Etkiler: Ödülün Görünmeyen Tarafı

Bir ödülün değeri yalnızca puan karşılığıyla ölçülemez. İnsanlar bazen küçük bir işaret sayesinde emeklerinin farkına varır, bazen de başkalarının değerlendirmesine gereğinden fazla önem vermeye başlayabilir.

Örneğin, ev işlerini ve aile sorumluluklarını düzenlemeye çalışan bir kişi günlük görevlerini tamamladıkça puan topladığında kendisini daha organize hissedebilir. Ancak bu sistemde yalnızca bir kişinin emeği görünür hâle geliyor, diğer kişilerin katkıları göz ardı ediliyorsa ödül mekanizması eşitsizliği gidermek yerine pekiştirebilir.

Benzer şekilde, iş yerinde çalışanlara yalnızca tamamladıkları iş sayısı üzerinden rozet verilmesi ilk bakışta objektif görünebilir. Fakat çalışanların görevleri aynı zorlukta değilse, ekip arkadaşlarına yardım etmek ölçülmüyorsa veya işin kalitesi dikkate alınmıyorsa puanlar gerçek katkıyı yansıtmayabilir.

Burada önemli olan, duygusal ve toplumsal etkilerin veriyle çelişmek zorunda olmamasıdır. Tam tersine, bir sistemin adil olup olmadığını değerlendirmek için çalışanların kendilerini nasıl hissettiğini, hangi fırsatlara erişebildiğini ve hangi katkılarının ölçülmediğini incelemek gerekir.

Bu açıdan erkeklerin ve kadınların deneyimleri arasında karşılaştırma yapmak istiyorsak şu soruları sormak daha anlamlıdır: Ödüller herkes için aynı ölçütlerle mi veriliyor? Bakım sorumlulukları nedeniyle hedeflerine farklı zamanlarda ulaşan kişiler dezavantajlı duruma düşüyor mu? Rekabet ortamı bazı katılımcıları teşvik ederken diğerlerini dışarıda bırakıyor mu?

Bu soruların yanıtları, cinsiyet hakkında peşin hüküm vermeden toplumsal koşulların etkisini anlamamıza yardımcı olur.

7. Rekabet mi, İş Birliği mi? İki Farklı Ödül Modeli

Simgesel ödül sistemleri genellikle iki farklı yaklaşımla tasarlanabilir: bireysel rekabet ve iş birliğine dayalı ilerleme.

Rekabetçi modelde katılımcılar puan toplar, sıralamalarda yükselir ve diğer kullanıcılarla performanslarını karşılaştırır. Bu sistem, ilerlemenin ölçülebilir olmasını isteyen kişiler için çekici olabilir. Örneğin, bir dil öğrenme uygulamasındaki haftalık sıralama, kullanıcıyı daha düzenli çalışmaya teşvik edebilir.

İş birliğine dayalı modelde ise katılımcılar ortak hedeflere ulaşmak için birlikte puan toplar. Bir ekip, belirli sayıda eğitim modülünü tamamladığında ortak bir başarı işareti kazanabilir. Bu yaklaşım, bireysel başarı kadar dayanışmayı ve ortak sorumluluğu da görünür kılar.

Hangisinin daha iyi olduğu kullanım amacına bağlıdır. Bireysel performansın önemli olduğu bir görevde kişisel ilerleme göstergeleri yararlı olabilir. Bir ekipte bilgi paylaşımı ve yardımlaşma öncelikliyse yalnızca bireysel sıralamaya odaklanmak yanlış teşvikler yaratabilir.

Cinsiyet karşılaştırmasında da benzer bir dikkat gereklidir. Martucci ve çalışma arkadaşlarının 2023 tarihli sistematik incelemesi, oyun motivasyonlarıyla ilişkili sosyodemografik değişkenleri ele almış ve cinsiyet bulgularının tek yönlü olmadığını göstermiştir. İncelenen çalışmaların bir bölümünde erkek katılımcılar bazı oyun motivasyonlarında daha yüksek puan alırken, bazı araştırmalarda kadın katılımcıların sosyal veya ilişkisel motivasyonları daha yüksek bulunmuştur. Sonuçlar kullanılan ölçümlere ve araştırma bağlamına göre değişmiştir.
 
Üst